Đi Và Viết
Miền Tây thu nhỏ trong lòng bàn tay: Khi ký ức được gìn giữ bằng mô hình mini
Miền Tây trong ký ức của nhiều người không phải là những công trình đồ sộ hay cảnh sắc hào nhoáng. Miền Tây nằm trong tiếng nước vỗ mạn xuồng, trong mùi khói bếp chiều, trong tiệm tạp hóa nhỏ xíu ven sông, hay bữa cơm dân dã có bánh xèo, canh chua, cá kho. Và có những con người đã chọn một cách rất riêng để giữ lại miền Tây ấy – thu nhỏ nó lại, vừa vặn trong lòng bàn tay.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi những ngôi nhà sàn dần nhường chỗ cho nhà bê-tông, khi bếp củi thưa vắng, thì những mô hình thu nhỏ bằng đất sét, bìa carton, tăm tre… lại trở thành chiếc “neo ký ức”, giữ cho miền Tây không trôi đi.
Kể chuyện “miền Tây thu nhỏ” bằng đất sét ở Cần Thơ
Tại Cần Thơ, Phạm Thùy Thanh Thảo (sinh năm 1994) đã dành nhiều năm để kể lại đời sống miền Tây bằng những mô hình đồ ăn tí hon làm từ đất sét. Trong căn phòng nhỏ, những món quen thuộc hiện ra sống động đến bất ngờ: bánh xèo vàng ruộm, vỉ chuối nướng trên bếp than, nồi canh chua bốc khói, tiệm tạp hóa miền quê với keo chao, nước mắm, cá khô treo lủng lẳng.
Tất cả được thu nhỏ theo tỷ lệ khoảng 1/12 so với đời thực. Không chỉ giống ở hình dáng bên ngoài, mà cả “phần ruột” bên trong cũng được chị Thảo chăm chút. Một chiếc bánh xèo bé bằng lóng tay nhưng khi “mở” ra vẫn có đủ giá, thịt, tôm. Một tiệm tạp hóa mini có thể nằm gọn trong hai bàn tay, nhưng nếu chụp cận cảnh, nhiều người lầm tưởng đó là ảnh thật.
Sinh ra tại TP.HCM, từng theo học sư phạm mầm non, nhưng chỉ sau vài tháng đứng lớp, Thảo nhận ra mình không thuộc về những lối đi sẵn có. Chị rẽ hướng về Cần Thơ và bén duyên với đất sét – bắt đầu từ niềm yêu thích những món đồ nhỏ xinh từ thuở bé.
“Tôi muốn thu nhỏ mọi thứ trong cuộc sống như một cách để lưu giữ những giá trị vốn có của đời sống”, Thảo chia sẻ.
Đến nay, chị đã sáng tạo hơn 100 mẫu sản phẩm khác nhau, chủ yếu xoay quanh ẩm thực miền Tây và không gian sinh hoạt quen thuộc. Mỗi sản phẩm có giá từ vài nghìn đến vài trăm nghìn đồng, tùy mức độ chi tiết. Điều khó nhất không chỉ là kỹ thuật, mà là sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và cảm nhận đời sống rất sâu.
Những ngôi nhà sàn miền Tây thu nhỏ – giữ hồn quê bằng vật liệu mộc
Không chỉ có đồ ăn tí hon, miền Tây còn hiện diện qua những ngôi nhà sàn thu nhỏ – biểu tượng của đời sống sông nước một thời.
Tại An Giang, anh Nguyễn Hùng Cường bắt đầu làm mô hình nhà sàn trong giai đoạn giãn cách vì dịch COVID-19. Từ nỗi nhớ hình ảnh những căn nhà in bóng xuống kênh rạch quê nhà, anh mày mò phục dựng lại từng chi tiết: mái tole cũ, cột gỗ sậm màu, sàn ván, gian bếp, bộ bàn ghế, chiếc radio đặt nơi góc nhà.
Nguyên liệu rất đơn giản: bìa carton, que gỗ, tăm tre, keo dán. Nhưng để một mô hình có “hồn” thì không hề dễ. Công đoạn khó nhất là lên ý tưởng và phối màu – làm sao để thấy được dấu vết của thời gian, sự cũ kỹ rất thật của miền quê, chứ không phải một mô hình mới tinh vô cảm.
Mỗi căn nhà mất từ 3–4 ngày để hoàn thiện, có những mô hình cầu kỳ phải lâu hơn. Từ thú chơi cá nhân, các sản phẩm của anh dần được cộng đồng yêu tiểu cảnh đón nhận, được dùng để trang trí hồ thủy sinh, không gian trưng bày, thậm chí xuất khẩu ra nước ngoài.
Với nhiều người con xa xứ, một căn nhà sàn thu nhỏ không chỉ là vật trang trí – đó là một phần ký ức được gọi tên.
Ký ức miền Tây được giữ lại bằng sự kiên nhẫn
Ở Cà Mau, chị Nguyễn Hồng Phúc lại chọn cách âm thầm hơn để níu giữ miền Tây xưa. Không qua trường lớp mỹ thuật, chị tự học, tự làm, bắt đầu từ những căn nhà sàn đơn giản rồi mở rộng sang các mô hình sinh hoạt: bếp củi, mái hiên, lu nước, bến đò, lớp học ngày xưa.
Có những đơn hàng không có ảnh tham khảo, khách chỉ kể lại bằng trí nhớ. Khi ấy, người làm và người đặt gặp nhau ở sự đồng cảm. Có mô hình chị mất gần hai tháng để hoàn thiện, không phải vì giá trị kinh tế, mà vì câu chuyện phía sau – ký ức về một mái nhà, một bến đò, hay nghề mưu sinh của người thân đã khuất.
Với chị Phúc, giá trị lớn nhất của những mô hình này không nằm ở tiền bạc, mà ở khoảnh khắc người nhận lặng đi, thậm chí rơi nước mắt khi nhìn thấy tuổi thơ của mình được tái hiện.
Khi “miền Tây thu nhỏ” trở thành cầu nối văn hóa
Điểm chung của những con người làm mô hình miền Tây thu nhỏ là họ không xem sản phẩm của mình chỉ là đồ chơi hay vật trang trí. Đó là cách họ kể lại đời sống miền sông nước, từ những điều bình dị nhất: bữa cơm quê, căn nhà sàn, tiệm tạp hóa, bến đò.
Trong bối cảnh các địa phương như Cần Thơ, An Giang, Rạch Giá, Phú Quốc ngày càng chú trọng phát triển du lịch văn hóa, những sản phẩm thủ công mang đậm bản sắc này mở ra nhiều hướng đi bền vững. Đặc biệt, khi các sự kiện lớn như APEC 2027 đặt ra yêu cầu quảng bá hình ảnh vùng miền, thì những “miền Tây thu nhỏ” ấy lại trở thành cách giới thiệu tinh tế và giàu cảm xúc nhất.
Miền Tây không cần phải lớn tiếng để gây ấn tượng.
Đôi khi, chỉ cần thu nhỏ lại – vừa đủ đặt trong lòng bàn tay – là đã đủ khiến người ta nhớ rất lâu.
Nguồn cảm hứng văn hóa miền Nam – biên tập bởi Nam Kinh Soul