Đi Và Viết
Một loài cá, hai miền ký ức: Cá bống dừa Bến Tre và cá bống đất Tiểu Dừa Cà Mau
Miền Tây sông nước có những loài cá không cần quảng bá rầm rộ, cũng chẳng cần khoác áo sang trọng, nhưng chỉ cần nhắc tên là người ta đã thấy cả một vùng ký ức hiện về. Cá bống là một loài cá như thế. Nhỏ bé, đen bóng, sống âm thầm theo con nước lên xuống, nhưng lại gắn bó sâu sắc với bữa cơm quê của người dân Nam Bộ.
Điều thú vị là cũng một loài cá ấy, khi về Bến Tre thì được gọi là cá bống dừa, còn xuôi xuống Cà Mau lại mang tên cá bống đất. Mỗi cái tên không chỉ khác nhau về cách gọi, mà còn phản ánh môi trường sống, tập tính và cả phong vị ẩm thực của từng vùng đất.
Cá bống đất Cà Mau – Hương vị mộc mạc của vùng nước giao thoa
Ở Cà Mau, đặc biệt là khu vực U Minh Hạ, cá bống đất sinh trưởng trong những vuông nước, kênh mương – nơi giao thoa giữa nước mặn và nước ngọt. Chính điều kiện tự nhiên đặc biệt này tạo nên một loài cá bống thân nhỏ, chấm đen li ti, thịt chắc và ngọt.
Khi con nước rút, cá bống đất thường nhảy lao xao trên mặt bùn non, vì vậy người dân địa phương còn quen gọi là cá bống nhảy. Mỗi mùa thu hoạch, người ta đặt lú, giăng lưới ven mé kênh, canh đúng thời điểm nước để gom cá. Cá vừa bắt lên được rửa sạch, ướp lạnh ngay để giữ độ tươi trước khi đem bán hoặc chế biến.
Ẩm thực từ cá bống đất Cà Mau không cầu kỳ nhưng cực kỳ “bắt cơm”. Nổi tiếng nhất là cá bống đất kho tiêu. Cá được kho lửa riu riu với tiêu xay, ớt, nước mắm ngon. Khi nồi cá sôi lục bục, mùi tiêu cay nồng quyện cùng mùi cá kho lan ra, chỉ cần một chén cơm trắng nóng hổi là đủ cho một bữa ăn tròn vị.
Cá bống dừa Bến Tre – Cư dân của rừng dừa nước
Nếu cá bống đất gắn với vuông nước, thì cá bống dừa lại gắn liền với những rặng dừa nước ven sông, rạch ở Bến Tre. Cá thường trú ngụ trong các bẹ dừa mục, nơi có nước đọng và bóng râm – một “ngôi nhà” lý tưởng để tránh dòng chảy mạnh.
Cá bống dừa có thân hình nhỏ nhắn, da nâu đen bóng loáng. Ngày xưa, đây là thứ cá quen thuộc trong bữa cơm gia đình miền quê, được xem là “cá nhà nghèo”. Trẻ con bắt chơi, người lớn kho ăn qua ngày. Thế nhưng theo thời gian, cá bống dừa dần trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm, đặc biệt là những con cá mang trứng – nhỏ nhưng béo và rất thơm.
Cách bắt cá bống dừa cũng mang đậm chất miệt vườn: đặt lọp khi nước lớn, đi câu bằng giun đất, hoặc lật bẹ dừa khi nước ròng. Người có kinh nghiệm chỉ cần nhìn con nước là biết lúc nào cá ra kiếm ăn.
Cá bống kho tiêu – Món ngon vượt thời gian
Dù là cá bống đất Cà Mau hay cá bống dừa Bến Tre, món ăn được nhắc đến nhiều nhất vẫn là cá bống kho tiêu. Không cần nguyên liệu cầu kỳ, chỉ cần cá tươi, tiêu xay, ớt, hành tỏi và nước mắm ngon là đã có một món ăn “hao cơm” đúng nghĩa.
Cá kho xong thịt săn lại, thấm gia vị, vị mặn ngọt hài hòa, cay nhẹ nơi đầu lưỡi. Đặc biệt, khi ăn cùng cháo trắng hoặc cơm nóng, món cá bống kho tiêu mang lại cảm giác ấm áp, rất “đời”, rất miền Tây.
Ngoài kho tiêu, cá bống dừa còn được chế biến thành nhiều món khác như kho sả ớt, kho nước dừa, nấu canh lá bồ ngót hay lá mỏ quạ. Mỗi món mang một sắc thái riêng nhưng đều giữ được cái hồn dân dã của loài cá này.
Từ cá nhà nghèo đến đặc sản được săn lùng
Điểm chung giữa cá bống dừa Bến Tre và cá bống đất Cà Mau là hành trình “lên đời” đầy thú vị. Từ loài cá quen thuộc trong bữa cơm giản dị, nay cá bống đã trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua, thậm chí xuất hiện trong thực đơn của các nhà hàng, quán ăn đặc sản miền Tây.
Thế nhưng, với người dân bản địa, cá bống vẫn không chỉ là món ăn. Đó là ký ức về con nước lên xuống, về mùa mưa nắng, về những buổi chiều lội kênh, lật bẹ dừa bắt cá, và về nồi cá kho nghi ngút khói bên bếp lửa quê nhà.
Một loài cá – Hai bản sắc miền Tây
Cùng là cá bống, nhưng Bến Tre gọi là cá bống dừa, Cà Mau gọi là cá bống đất. Mỗi cái tên là một phần của vùng đất đã nuôi dưỡng loài cá ấy. Chính sự khác biệt đó làm nên sự phong phú và chiều sâu của ẩm thực miền Tây – nơi những điều bình dị nhất lại có sức sống lâu bền nhất.
Nếu có dịp về miền Tây, hãy thử một lần ngồi bên mâm cơm quê, ăn chén cá bống kho tiêu đúng kiểu địa phương. Bạn sẽ hiểu vì sao một loài cá nhỏ bé lại có thể mang theo cả một miền thương nhớ.