Khô cá bổi Cà Mau – Nghề truyền thống giữ hồn quê U Minh

Giữa miền đất mũi Cà Mau, nơi rừng tràm soi bóng xuống kênh rạch và con nước lên xuống theo mùa, có một mùi hương rất riêng mỗi khi nắng lên: mùi cá phơi gió. Đó là hương của khô cá bổi – đặc sản bình dị nhưng đã theo người dân U Minh đi qua bao thế hệ, trở thành sinh kế, ký ức và niềm tự hào của một vùng quê.

Từ con cá đồng đến nghề mưu sinh bền bỉ

Cà Mau là vùng đất trũng, hệ thống sông rạch dày đặc, cá đồng vì thế mà phong phú quanh năm. Trong số đó, cá bổi là loài cá quen thuộc với đời sống cư dân các xã Đá Bạc, Trần Văn Thời. Ngày trước, khi điều kiện bảo quản còn hạn chế, cá đánh bắt được nếu bán không hết sẽ nhanh chóng hư hỏng. Từ nhu cầu tích trữ, người dân nghĩ ra cách làm mắm, làm khô – và khô cá bổi dần trở thành sản phẩm được ưa chuộng nhất.

Không chỉ để ăn trong nhà, khô cá bổi còn dễ mang đi xa, bảo quản lâu, vị đậm đà, rất thích hợp làm quà biếu. Từ đó, nghề làm khô hình thành, âm thầm phát triển và gắn chặt với đời sống của người dân vùng U Minh.

Mùa cá về – mùa làng rộn ràng

Vào mùa thu hoạch, cá bổi nhiều đến mức người dân ví von “đổ thành đống như lúa ngoài đồng”. Cá lớn được lựa chọn kỹ để làm khô, cá nhỏ giữ lại làm giống cho vụ sau. Công việc chế biến khô cá bổi không diễn ra lẻ loi trong từng hộ mà thường theo hình thức “vần công” – cả xóm cùng làm, cùng giúp.

Người mổ cá, người rửa, người ướp muối, người mang cá ra giàn phơi. Tiếng nói cười rộn ràng giữa nắng gió miền Tây tạo nên một không khí lao động vừa nhộn nhịp vừa ấm áp. Phần đầu và ruột cá sau khi làm được chia cho mọi người để nấu lấy dầu, dùng trong bữa ăn hằng ngày – một cách tận dụng mộc mạc nhưng đầy kinh nghiệm của người xưa.

Bí quyết làm nên mẻ khô ngon

Làm khô cá bổi không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự tinh tế và kinh nghiệm. Cá sau khi được đánh vảy, mổ bụng, rửa sạch sẽ được ướp muối vừa tay rồi đem phơi trên giàn cao làm từ đăng sậy hoặc lưới, giúp cá đón nắng và gió đều hơn.

Người làm nghề phân biệt rõ hai loại: cá mặn để bảo quản lâu và cá lạt để ăn sớm vì thơm, ngọt thịt hơn. Nếu thời tiết thuận lợi, chỉ cần hai đến ba ngày nắng đẹp là cá đạt độ khô chuẩn: thớ thịt săn lại, màu vàng nâu tự nhiên, mùi thơm đặc trưng của cá đồng hòa cùng nắng gió.

Giữ nghề cũ bằng cách làm mới

Dù nhịp sống hiện đại đã thay đổi nhiều tập quán xưa, nghề làm khô cá bổi ở Cà Mau vẫn được duy trì và thích nghi. Ngày nay, bên cạnh phương pháp phơi nắng truyền thống, nhiều hộ dân và hợp tác xã đã đầu tư lò sấy, giúp sản xuất quanh năm, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết.

Nhờ đó, không ít gia đình vươn lên khá giả từ nghề làm khô cá bổi. Các hợp tác xã như Tư Hùng, Tám Oanh, Ba Đức… từng bước chuẩn hóa quy trình, đóng gói sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Đặc biệt, thương hiệu “Khô cá bổi U Minh” được tỉnh Cà Mau xây dựng và quảng bá đã góp phần nâng tầm giá trị đặc sản địa phương, giúp sản phẩm không chỉ hiện diện trong bữa cơm quê mà còn có mặt ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước.

Hồn quê trong từng thớ cá

Với người Cà Mau, khô cá bổi không đơn thuần là món ăn. Đó là ký ức của những buổi trưa nắng chang chang bên giàn phơi cá, là hình ảnh xóm làng quây quần làm nghề, là câu chuyện mưu sinh gắn với con nước và mùa cá.

Giữa dòng chảy hiện đại, nghề làm khô cá bổi vẫn âm thầm tồn tại, như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Chừng nào còn những người giữ lửa cho nghề, chừng đó hồn quê Cà Mau vẫn còn nguyên vị mặn mòi của sông nước, nắng gió và nghĩa tình miền đất mũi.